Kultura (miesięcznik)

Brak wersji przejrzanej

Przedruk paryskiej "Kultury" z 1984 roku

„Kultura” - emigracyjny miesięcznik polski, ukazujacy się w latach 1947–2000, stanowiący centrum kulturalno-polityczne dla emigracji polskiej po drugiej wojnie wywierając wpływ na Polskę Ludową.

Spis treści

1 Założenie "Kultury"
2 Przeniesienie do Paryża i rozwój jako ośrodek kulturalno-polityczny
3 Zespół i współpracownicy "Kultury"
4 Pozostali autorzy i współpracownicy "Kultury" w latach 1947-2000 (wybór)
5 Bibliografia - Książki poświęcone w całości lub fragmentach paryskiej "Kulturze"
6 Przypisy
7 Zobacz też
- 7.1 Linki zewnętrzne

[edytuj] Założenie "Kultury"

Powód założenia Instytutu Literackiego "Kultury" przez Jerzego Giedroycia wedle Wojciecha Karpińskiego polegał na "stworzeniu kanonu, swobodnej i sensownej myśli, na utrwaleniu silnego nurtu polszczyzny, który pomagałby w budowie swobodnego polskiego domu, swobodnej przestrzeni duchowej polskiej, europejskiej, ludzkiej"^[1] wobec państwa zniewolonego przez reżim komunistyczny i kontrolowanego przez ZSRR. Jednocześnie dążyło do uformowania nowoczesnej kultury polskiej, a więc między innymi obnażenia się iluzji, stworzenie Polaka nowoczesnego, wolnego od megalomanii i jednocześnie wpływało na Polskę Ludową i kraje Zachodnie w sposób polityczny. Linię polityczną prowadzoną przez Giedroycia należy także upatrywać w pismach kierowanych przez niego przed wojną - "Myśl mocarstwowa" i "Polityka" (inny tytuł: "Bunt Młodych"), a także ogromnego wpływu Józefa Piłsudskiego na jego światopogląd dotyczący Europy Wschodniej. Tym światopoglądem był Prometeizm dążący do wyzwolenia narodów na terenach Rosji dla rozbicia jej reżimu. Ogólnym ideałem Jerzego Giedroycia było stworzenie "nowego Hotelu Lambert", którego głównym celem była niepodległość Polski pod względem kulturalnym i politycznym. Potem ujawniła się także zgodna z koncepcjami ks. Czartoryskiego jak i Prometeizmu idea Polski jako państwa wpływającego na Ukrainę, Litwę i Białoruś ("ULB" proponowana przez Giedroycia i Mieroszewskiego) poprzez pomoc w walce o ich niepodległość, w demokratyzacji, przy wstępowaniu do struktur międzynarodowych, w emancypacji kulturalnej itp.

Wzorem pisma był między innymi "Le Combat" współtworzone przez Camusa. Jego ostatnie wydanie z nagłówkiem "Silence, on coule!" ("Cisza, toniemy!") Giedroyc umieścił w swym gabinecie w Maisons-Laffitte jako memento.

Pierwszy numer pisma wyszedł w Rzymie w czerwcu 1947 roku. Pismo było kwartalnikiem. Jego redaktorami byli Jerzy Giedroyc i Gustaw Herling-Grudziński (później włoski korespondent "Kultury" paryskiej). Od początku współpracownikami przy wydawaniu pisma byli Zofia Hertz i Józef Czapski, który dzięki swym szkicom artystycznym kierował pismo na nowoczesny nurt sztuki. Zarówno Giedroyc, Grudziński, Hertz i Czapski byli żołnierzami armii generała Władysława Andersa, który osobiście wspierał ich inicjatywę. Pierwszy numer został zainicjowany esejami Paul Valery ("Z <<Kryzysu ducha>>") i Benedetto Croce ("Zmierzch cywilizacji"). Teksty przetłumaczono z osobistymi uwagami obu autorów. Do pierwszego numeru wchodzą również nazwiska takie jak Tymon Terlecki, Andrzej Bobkowski, Józef Czapski, Marian Kamil Dziewanowski (artykuł: "Wiosna Ludów w Hotelu Lambert") i Wiktor Weintraub.

[edytuj] Przeniesienie do Paryża i rozwój jako ośrodek kulturalno-polityczny

Jerzy Giedroyc i Zofia Hertz

Nieporozumienia między Giedroyciem a Andersem w sprawie poglądu na wolność Polski w roku 1947 były powodem przeniesienia "Kultury" do Paryża. Rozważano również istotność Paryża jako stolicę światowej kultury. Numer 2/3 pisma ukazał się w lipcu w Paryżu. Giedroyc, Hertz i Czapski znaleźli na początku porzucony dom w Maisons-Laffitte pod Paryżem. Organizowanie pieniędzy przez Giedroycia, a więc poszukiwanie fundatorów i wierzycieli, było uważane nawet przez niego za wybitną, ponieważ uruchomienie i prowadzenie takiego funduszu doprowadziło do udostępnienia im nowego domu w Maisons-Laffitte. Fundatorami i wierzycielami byli między innymi polscy arystokraci.

Działalnością Jerzego Giedroycia była centralizacja najwybitniejszych nazwisk literatury polskiej rozproszonej po wojnie na świecie, ale także i uznanych w literaturze obcojęzycznej. Do "Kultury" pisali myśliciele tacy jak Albert Camus, Thomas S. Eliot, Emile Cioran, Simone Weil, czy André Malraux. W latach 50. Giedroyć zwrócił się do Witolda Gombrowicza przekonując go do powrotu do pisarstwa. Namówił go później na pisanie "Dziennika", jednak pisarz poświęcił "Kulturze" swoje najważniejsze dzieła powojenne takie jak "Pornografia". Z powodu nieprzychylności angielskich wydawców wobec George'a Orwella (obrażającego politycznego sprzymierzeńca Winstona Churchilla- Józefa Stalina) Giedroyć zaproponował pisarzowi wydanie "Roku 1984" w "Kulturze". W 1951 roku, po wielu listach i rozmowach z Giedroyciem dyplomata PRLu, Czesław Miłosz, poprosił o azyl we Francji. Giedroyc zapewnił Miłoszowi ukrycie wobec agentury PRLu w razie zamachów i porwań wtedy nierzadkich. Giedroyć pomógł również w emigracji Leszka Kołakowskiego i Zygmunta Baumana. Budując coraz silniejszy ośrodek polski polityczno-kulturalny Redaktor wydawał w "Kulturze" dzieła coraz ważniejszych pisarzy i poetów za Żelazną Kurtyną jak Zbigniew Herbert, Marek Hłasko, Borys Pasternak, Anna Achmatowa, czy Aleksander Sołżenicyn. Wśród wybitnych dziennikarzy literackich i politycznych emigracyjnych należy wymienić również Konstantego "Kota" Jeleńskiego, Stanisława Swianiewicza i Juliusza Mieroszewskiego.

Józef Czapski

Już w latach 50 dom w Maisons-Laffitte stał się ośrodkiem politycznym prowadzącym tajne akcje w krajach komunistycznych. Do głównych działań należało przedrukowywanie "Kultury" i przemycanie jej do Kraju. W latach 70. i 80. gdy strajki budziły nadzieję na wyzwolenie Polski z reżimu komunistycznego "Kultura" wzmogła pomoc dla intelektualistów krajowych, przedrukowując pismo. Dyplomatyczna inicjatywa Giedroycia na Zachodzie to między innymi propozycja Miłosza i Lecha Wałęsy do otrzymania Nagrody Nobla, nagłaśnianie wagi przemian społecznych w centralnej Europie.

W 2000 r., zgodnie z ostatnią wolą jej Redaktora - Jerzego Giedroycia, "Kultura" została zamknięta. Wieloletnia praca tysięcy autorów prac naukowych, sprawozdań i dzieł literackich, a także kolekcjonowanie artykułów na temat wielu postaci polityki i kultury doprowadziło do uformowania znacznego archiwum zawierającego rękopisy między innymi Gombrowicza, lub większość artykułów pism świata dotyczących na przykład Lecha Wałęsy. Obecnie dom w Maisons-Laffitte jest miejscem pracy polskich naukowców nad archiwizacją dzieła "Kultury" i wydawaniem "Zeszytów Historycznych".

[edytuj] Zespół i współpracownicy "Kultury"

Jerzy Giedroyc (1906-2000) - redaktor naczelny "Kultury", założyciel i kierownik Instytutu Literackiego;

Witold Gombrowicz

Andrzej Bobkowski (1913-1961) - prozaik, publicysta. Od 1939 roku w Paryżu, od 1948 r. w Gwatemali.
Andrzej J. Chilecki (1935-1989) - dziennikarz. Od 1959 na emigracji, najpierw w Wiedniu, następnie w Monachium.
Maria Czapska (1894-1981) - siostra Józefa Czapskiego, eseistka i tłumaczka.
Józef Czapski (1896-1993) - malarz i eseista.
Maria Danilewicz-Zielińska (1907-2003) - Na łamach "Kultury" prowadziła m.in. rubrykę pt.: Krajowe nowości wydawnicze. W Instytucie Literackim wydała m.in. 3 tomy bibliografii wydawnictw Instytutu Literackiego.
Henryk Giedroyc (ur. 1922) - brat Jerzego Giedroycia. Od 2003 r. kierownik Instytutu Literackiego.
Witold Gombrowicz (1904-1969) - prozaik, eseista. Po 1939 na emigracji w Argentynie, Niemczech i Francji. W "Kulturze" ukazał się m.in. pierwodruk jego Dziennika (w odcinkach, 1953-1969). W Instytucie Literackim wydał większość swoich książek.
Michał Heller [pseud. Adam Kruczek] (1922-1997) - rosyjski historyk dziejów najnowszych, publicysta. Od 1957 na emigracji, najpierw w Polsce, a od 1969 we Francji.
Gustaw Herling-Grudziński (1919-2000) - prozaik, eseista. Współzałożyciel Instytutu Literackiego i "Kultury", przez wiele lat (do 1996 r.) włoski korespondent pisma.
Zofia Hertz (1910-2003) - Współpracę z Jerzym Giedroyciem rozpoczęła w marcu 1943 r. w II Korpusie Armii Polskiej. W "Kulturze" zajmowała się m.in. rachunkowością, tłumaczeniem tekstów, prowadziła rubrykę Humor krajowy.
Zygmunt Hertz (1908-1979) - mąż Zofii Hertz. Kierownik administracyjny, zajmował się m.in. prenumeratą i wysyłką "Kultury".
Benedykt Heydenkorn (1906-1999) - socjolog, dziennikarz, publicysta. Podczas wojny w II Korpusie Armii Polskiej, od 1949 r. w Kanadzie.
Konstanty Jeleński (1922-1987) - eseista, publicysta, tłumacz.

Czesław Miłosz

Andrzej Koraszewski (ur. 1940) - publicysta i pisarz ekonomiczno-społeczny, były dziennikarz BBC, wiceszef polskiej sekcji BBC, obecnie zastępca redaktora naczelnego portalu Racjonalista.pl.
Juliusz Mieroszewski (1906-1976) - czołowy publicysta "Kultury", jej londyński korespondent, autor artykułów politycznych składających się na program pisma.
Czesław Miłosz (1911-2004) - poeta, eseista, laureat literackiej Nagrody Nobla (1980). W Instytucie Literackim wydał większość swoich książek.
Bohdan Osadczuk (ur. 1920) - dziennikarz i eseista ukraiński, prof. historii najnowszej dziejów Europy Wschodniej. W "Kulturze" pisał o Ukrainie i stosunkach polsko - ukraińskich.
Wojciech Skalmowski [ps. Maciej Broński] (1933-2008) - Od 1968 r. wykładowca na Uniwersytecie w Leuven (Belgia), gdzie osiadł na stałe. W "Kulturze" omawiał m.in. twórczość literacką w Polsce i na emigracji.
Jerzy Stempowski [ps. Paweł Hostowiec] (1893-1969) - dziennikarz, eseista. Jego publikacje ukazywały się pod nazwą Notatnik niespiesznego przechodnia.
Leopold Unger (ur. 1922) - dziennikarz, publicysta. Od 1969 r. na emigracji. Komentator spraw zagranicznych w "Le Soir" i "Gazecie Wyborczej". Od 1970 r. stały współpracownik "Kultury", gdzie pod pseudonimem "Brukselczyk" zamieszczał cykl pt.: Widziane z Brukseli.

[edytuj] Pozostali autorzy i współpracownicy "Kultury" w latach 1947-2000 (wybór)

[edytuj] Bibliografia - Książki poświęcone w całości lub fragmentach paryskiej "Kulturze"

Anty - "Kultura". Wybór tekstów o paryskiej "Kulturze" (wybór i wstęp Leopold Unger; Oficyna Wydawnicza POMOST 1992, ISBN 83-85521-03-8)
Ewa Berberyusz, Książę z Maisons - Laffite (Wyd. Marabut 1995, ISBN 83-858-9313-X; Oficyna Wydawnicza "Rytm" 2000, ISBN 83-878-9381-1)
Iza Chruślińska, Była raz "Kultura". Rozmowy z Zofią Hertz (słowo wstępne Czesław Miłosz; Wyd. Most 1994, ISBN 83-856-1124-X; Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego - Wydawnictwo UMCS 2003, ISBN 83-227-2020-3)
Maria Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze emigracyjnej (Instytut Literacki, Paryż 1978, Biblioteka "Kultury", t. 289; Ossolineum 1992, ISBN ; wydanie rozszerzone pt. Szkice o literaturze emigracyjnej półwiecza 1939-1989: Ossolineum 1999, ISBN 83-040-4438-2)
Zbigniew Florczak, Grypsy i reminiscencje 1968-1993 (Aneks, Londyn 1995, ISBN 1897962088)
Jerzy Giedroyc, Witold Gombrowicz, Listy 1950-1969 (wybrał, oprac. i wstępem opatrzył Andrzej Kowalczyk; Czytelnik 1993, ISBN 83-07-02382-3)
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery ręce (opracował i posłowiem opatrzył Krzysztof Pomian; Czytelnik 1994, ISBN 83-07-02456-0; wydanie 2 uzupełnione: 1996, ISBN 83-07-02494-3; wydanie 3, w serii: Biblioteka "Czytelnika": 1999, ISBN 83-07-02688-1; wydanie 4: Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu 2006, ISBN 83-86907-48-7)
Jerzy Giedroyc, Konstanty A. Jeleński, Listy 1950-1987 (wybrał, oprac. i wstępem opatrzył Wojciech Karpiński; Czytelnik 1995, ISBN 83-07-02452-8)
Jerzy Giedroyc, Andrzej Bobkowski, Listy 1946-1961 (wybrał, oprac. i wstępem opatrzył Jan Zieliński; Czytelnik 1997, ISBN 83-07-02491-9)
Jerzy Giedroyc, Jerzy Stempowski, Listy 1946-1969 [cz. 1-2] (wybrał, wstępem i przypisami opatrzył Andrzej Stanisław Kowalczyk; Czytelnik 1998, ISBN 83-07-02590-7)
Jerzy Giedroyc, Juliusz Mieroszewski, Listy 1949-1956 cz. 1-2] (wybrał i wstępem poprzedził Krzysztof Pomian; przypisami i indeksami opatrzyli Jacek Krawczyk i Krzysztof Pomian; szkicem o Mieroszewskich i Mieroszewskim uzup. Piotr Wandycz; Czytelnik 1999, ISBN 83-07-02474-9)
Jerzy Giedroyc, Melchior Wańkowicz, Listy 1945-1963 (wyboru dokonała i wstępem opatrzyła Aleksandra Ziółkowska-Boehm; przypisy oprac. Aleksandra Ziółkowska-Boehm i Jacek Krawczyk; Czytelnik 2000, ISBN 83-07-02779-9)
Jerzy Giedroyc, Emigracja ukraińska, Listy 1950-1982 (wybrała, wstępem i przypisami opatrzyła Bogumiła Berdychowska; listy autorów ukraińskich przeł. Ola Hnatiuk; Czytelnik 2004, ISBN 83-07-02981-3)
Jerzy Giedroyc, Witold Gombrowicz, Listy 1950-1969 (wydanie rozszerzone; wybrał, oprac. i wstępem opatrzył Andrzej Kowalczyk; Czytelnik 2006, ISBN 83-07-02972-4, ISBN 978-83-07-02972-6)
Jerzy Giedroyc, Czesław Miłosz, Listy 1952-1963 (Czytelnik 2008, ISBN 978-83-07-03130-9)
Hanna Maria Giza, Ostatnie lato w Maisons-Laffitte (Fundacja Kolegium Europy Wschodniej 2007, ISBN 978-83-89185-15-0)
Renata Gorczyńska, Podróżny świata : rozmowy z Czesławem Miłoszem: komentarze (pod pseud. Ewa Czarnecka; Nowy Jork 1983; II obieg: Wszechnica Społeczno-Polityczna, Kraków 1984, Wydawnictwo Literackie 1992, ISBN 83-08-02419-X; 2002, jako tom "Dzieł zebranych" Czesława Miłosza, ISBN 83-08-03215-X)
Renata Gorczyńska, Portrety paryskie (Wydawnictwo Literackie 1999, ISBN 83-08-02993-0)
Rafał Habielski, Dokąd nam iść wypada? Jerzy Giedroyc od "Buntu Młodych" do "Polityki" (Biblioteka "Więzi" 2007, ISBN 83-60356-19-X)
Rafał Habielski, Życie społeczne i kulturalne emigracji (Biblioteka "Więzi" 1999, ISBN 83-88-0320-2-X)
Zygmunt Hertz, Listy do Czesława Miłosza 1952-1979 (Instytut Literacki, Paryż 1992)
Iwona Hofman, Szkice o paryskiej "Kulturze" (Wydawnictwo Adam Marszałek 2004, ISBN 83-732-2982-5)
Iwona Hofman (opr.), Kultura paryska. Twórcy, dzieło, recepcja (praca zbiorowa; Wydawnictwo UMCS 2007, ISBN 978-83-227-2697-6)
Jakub Karpiński, Taternictwo nizinne (Instytut Literacki, Paryż 1988)
Wojciech Karpiński, Książki zbójeckie (Wyd. II: Biblioteka Narodowa, Warszawa 1996, ISBN 83-700-9177-6)
Basil Kerski, Andrzej S. Kowalczyk (opr.), Realiści z wyobraźnią. Kultura 1976-2000. Wybór tekstów [t. I-II] (praca zbiorowa;; Wydawnictwo UMCS 2007, ISBN 978-83-227-2620-4)
Krzysztof Kopczyński, Przed przystankiem Niepodległość. Paryska "Kultura" i kraj w latach 1980-1989 (Biblioteka "Więzi" 1990, ISBN 83-851-2448-9)
Janusz Korek, Paradoksy paryskiej "Kultury". Ewolucja myśli politycznej w latach 1947-1980 (Almquist and Wiksell Intern., Sztokholm 1998, ISBN 9122018093; Wydanie 2 pt.: Paradoksy paryskiej "Kultury". Styl i tradycje myślenia politycznego, Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu - Wydawnictwo UMCS 2000, ISBN 83-227-1637-0)
Stefania Kossowska, Przyjaciele i znajomi (Biblioteka Uniwersytecka. Uniwersytet Mikołaja Kopernika 1998, ISBN 83-231-0961-3)
Andrzej Stanisław Kowalczyk, Giedroyc i "Kultura" (Wydawnictwo Dolnośląskie 1999, ISBN 83-7023-714-2; seria: "A to Polska właśnie")
Zdzisław Kudelski (red.), Spotkania z paryską "Kulturą" (Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu - Oficyna Wydawnicza POMOST 1995, ISBN 83-86907-01-0, ISBN 83-86519-40-1)
Kultura et son cercle. Guide de l'exposition Bibliotheque Polonaise 11.12.1986 - 10.01.1987 (Les Amis de Kultura, Paris 1986)
"Kultura" i jej krąg 1946-1986. Katalog wystawy czterdziestolecia Instytutu Literackiego. Biblioteka Polska, Paryż 11 XII 1986 - 10 I 1987 (Les Amis de Kultura, Paryż 1988; reprint: Wydawnictwo UMCS 1995, ISBN 83-227-0717-7)
Stefan Meller, Thierry de Montbrial (opr.), Mémoires d'un combat: Kultura 1947-2000 (Institut Français des Relations Internationales, Paris 2001)
Andrzej Mencwel, Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku (Czytelnik 1997, ISBN 83-07-02605-9)
Jan Nowak-Jeziorański, Jerzy Giedroyc, Listy 1952-1998 (wybór, opracowanie i wstęp Dobrosława Platt; Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum 2001, ISBN 83-7095-052-3)
Bohdan Osadczuk, Ukraina, Polska, świat. Wybór reportaży i artykułów (wybrał i przedmową opatrzył Andrzej Stanisław Kowalczyk; wstęp Jerzy Giedroyc i Czesław Miłosz; seria: "Meridian"; Pogranicze 2000, ISBN 83-868672-06-3)
Wiek ukraińsko-polski: rozmowy z Bohdanem Osadczukiem (rozmowy przeprowadzili Andrzej Stanisław Kowalczyk i Basil Kerski, współpraca Krzysztof Zastawny; Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 2001, ISBN 83-227-1777-6; wydanie uzupełnione pt.: Polska i Ukraina. Rozmowy z Bohdanem Osadczukiem, Wydawnictwo Kolegium Europy Wschodniej 2008, ISBN 978-83-89185-60-0)
Grażyna Pomian (opr.), Wizja Polski na łamach "Kultury" [t. I-II] (Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu - Wydawnictwo UMCS 1999, ISBN 83-227-1170-0, ISBN 83-869-0719-3)
Krzysztof Pomian (opr.), Jerzy Giedroyc. Redaktor. Polityk. Człowiek (praca zbiorowa; Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu - Wydawnictwo UMCS 2001, ISBN 83-227-1783-0)
Grażyna i Krzysztof Pomianowie (opr.), O "Kulturze". Wspomnienia i opinie (PULS Publications - Lesa Amis de Kultura 1987, ISBN 0 907587 356)
Krzysztof Pomian, W kręgu Giedroycia (Czytelnik 2000, ISBN 83-07-02791-8)
Małgorzata Ptasińska-Wójcik, Z dziejów Biblioteki Kultury 1946-1966 (Instytut Pamięci Narodowej 2006, ISBN 83-60464-21-9)
Wojciech Skalmowski, Lektury dla "Kultury" (Wydawnictwo UMCS 2004, ISBN 83-227-2293-1)
Jerzy Stempowski, Listy do Jerzego Giedroycia (wybrał, opracował i posłowiem opatrzył Andrzej Stanisław Kowalczyk; Wyd. LNB 1991, ISBN 83-900-2540-X)
Barbara Toruńczyk, Rozmowy w Maisons-Laffitte, 1981 (wywiady z Jerzym Giedroyciem i Zofią Hertz; Fundacja Zeszytów Literackich 2006, ISBN 83-60046-70-0)
Wacław A. Zbyszewski, Zagubieni romantycy i inni (Instytut Litearcki 1992)
Zostało tylko słowo... Wybór tekstów o "Kulturze" paryskiej i jej twórcach (Wyd. FIS, Lublin 1990)