Karol X Gustaw

Brak wersji przejrzanej

Ten artykuł wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi.
Należy w nim poprawić: język i styl.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu w sekcji Dopracować
Po wyeliminowaniu wskazanych powyżej niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

Portret Karola X Gustawa pędzla Sébastiena Bourdonsa

Karol X Gustaw (ur. 8 listopada 1622 w Nyköping, zm. 13 lutego 1660 w Göteborgu) - król Szwecji w latach 1654-1660. Pochodził z palatyńskiej gałęzi rodu Wittelsbachów, był księciem Pfalz-Zweibrücken, synem palatyna Jana Kazimierza i Katarzyny, córki króla Szwecji Karola IX (zatem po kądzieli był wnukiem króla Karola IX).

Naczelny wódz armii szwedzkiej (do której wstąpił w 1642 roku) w końcowej fazie wojny trzydziestoletniej. W 1648 roku wspólnie z Arvidem Wittenbergiem przeprowadził atak na Pragę, który, chociaż po kilkutygodniowych walkach został odparty, zrobił wielkie wrażenie na cesarzu i znacznie przyśpieszył zawarcie pokoju westfalskiego^[1]. Po zakończonej wojnie został generalissiumusem i naczelnym wodzem armii szwedzkiej. W 1649 roku z inicjatywy szlachty szwedzkiej i królowej Krystyny ogłoszony został następcą tronu i dziedzicznym księciem Szwecji. Rządy objął, gdy w 1654 roku jego siostra cioteczna, królowa Krystyna musiała abdykować w związku z przejściem na katolicyzm.

Wybitny wódz, zwolennik silnej władzy królewskiej. Kontynuował politykę Gustawa II Adolfa i dążył do zwiększenia kontroli Szwecji nad Morzem Bałtyckim. Jan II Kazimierz uznawany był w Polsce i na Litwie za króla sympatyzującego z Austrią i jezuitami, przez co był on mało popularny w kraju. Dlatego część polskiej arystokracji, bedacej w opozycji wobec władcy, uważając iż Karol jako kuzyn Jana II może objąć polską koronę zaproponowała mu ją. Tak ułożone sprawy stały się impulsem do rozpoczęcia przez Szwecję II wojny północnej. Po wkroczeniu z wojskami do Polski, część szlachty Polskiej i Litewskiej w wyniku układów w Ujściu i Kiejdanach uznała go Królem polskim i suwerenem Litwy.

Karol X - obraz namalowany przez Davida Klöcker Ehrenstrahla

Samowola i rozpasanie wojsk szwedzkich, liczne nieposłuszeństwa i brak tolerancji dla Kościoła sprawiły, że przeciw Karolowi zawiązała się partyzantka organizowana przez konfederatów z Tyszowiec. Na dodatek potęga Szwecji wsparta przez czesc magnaterii polskiej zaniepokoiła wszystkich sąsiadów Szwecji i doprowadziła do stworzenia silnej koalicji przeciwników takiego stanu w polityce międzynarodowej (Dania, Rosja, opozycja polska, cesarz, Holandia, Brandenburgia), w walce, z którą Szwecja przegrała wojnę.

Po opuszczeniu Polski Karol X Gustaw zatakowal Danie kompletnie nieprzygotowana do napasci od strony poludniowej. W takiej sytuacji, aby uniknac kompletnej kleski, Dania pospiesznie zawarla pokoj w Roskilde na uporzajacych warunkach, oddajac bez walki jedna trzecia i wazna obszaru kraju. Rezultatem pokoju bylo zdobycie dunskich prowincji na wschodnim brzegu cieśniny Öresund, Skanię, Halland i Blekinge. W ten sposób Dania na zawsze uraciła dotychczasową niepodzielną kontrolę nad głównym wyjściem z Morza Bałtyckiego na Morze Północne i tym samym dochody z pobieranych ceł od przepływających ciesnina statków. Ponadto korona szwedzka zagrabila Bornholm i parę norweskich prowincji bedacych dunskim lennem. W 1658 roku, niezadowolony ze swoich zbyt malych zdobyczy, Karol X Gustaw napadl ponownie na Danie. Negocjacje pokojowe miedzy Szwecja a koalicją mogly nastapic dopiero po niespodziewanej śmierci Karola X Gustawa, która dała okazję odbudowy pokoju. Na mocy zawartego pokoju Bornholm i norweskie lenna wrocily pod panowanie korony dunskiej.

Warto dodac, ze celem polityki Karola X Gustawa byl najpierw rozbior Polski oraz pozniej rozbior Danii, ktore zamierzal przeprowadzic ze swoimi sprzymierzencami. Jednak los nie sprzyjal temu wybitnemu agresorowi i jego sprzymierzency nie poparli tych planow. Glownym motorem dzialania Karola X Gustawa byl fakt posiadania silnej i dobrze wyszkolonej armii, pusta kasa panstwowa, która postanowil zapelnic lupami wojennymi oraz agresywna megalomania dazaca do uczynienia z Baltyku wewnetrznego morza szwedzkiego. Realizacja tych zaborczych zamiarow oznaczalaby znikniecie z mapy Europy i Polski i Danii.

Trwałą korzyścią dla Szwecji z wojny z Polską, zwanej potopem szwedzkim, było formalne zrzeczenie się przez Jana Kazimierza roszczeń do tronu szwedzkiego i zrzeczenie się przez Rzeczpospolitą pretensji do posiadłości szwedzkich w Inflantach. Szwecja odniosła również znaczne korzysci materialne w wyniku grabieży polskiego mienia, w tym skarbów polskiej kultury. Trwałą stratą dla Polski, oprócz śmierci znacznej cześci polskiej ludności, procentowo o wiele większej niż w wyniku ludobojczej II wojny światowej, oraz znacznych zniszczeń wojennych, była utrata Prus Książecych, które już nigdy pod polską koronę nie wróciły. Potop szwedzki tak bardzo Polskę osłabił gospodarczo, militarnie oraz politycznie, że od tego czasu zaczął się katastrofalny w skutkach proces upadku polskiej korony, zakończony ponad sto lat później rozbiorami.

Za panowania Karola Szwecja osiągnęła największy zasięg terytorialny, obejmując takie państwa i obszary jak: Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa, płn. Brema, Pomorze Wołogoskie, Skania, Blekinge, Haland Bornholm i Trondheim w Norwegii oraz Ingrię (Ingermanland, obecnie okolice Petersburga). W czasie panowania Karola dodatkowo pod okupacją szwedzką znalazły się: zachodnia część Korony Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie.