Współrzędne: 49°9'50.5" N 20°8'2.5" E49.1640278 20.1340278 (Gerlach)

Gerlach (Gierlach)
Gerlach widziany z Tatrzańskich Zrębów, dobrze widoczny Gerlachowski Kocioł
Państwo	Słowacja, Europa
Pasmo	Tatry Wysokie, Karpaty
Wysokość	2655 m n.p.m.
Wybitność	2355 m
Data zdobycia	1834
Pierwsze wejście	Johann Still
Gerlach (Gierlach)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Gerlach lub Gierlach, rzadziej Garłuch (słow. Gerlachovský štít, Gerlachovka, niem. Gerlsdorfer Spitze, Gerlach, węg. Gerlachfalvi-csúcs, 2655 m n.p.m.) – najwyższy szczyt Tatr i całych Karpat, położony na Słowacji, w bocznej grani Tatr. Gerlach jest też najwyższym punktem Europy pomiędzy Alpami i Kaukazem.

Spis treści 1 Topografia 2 Roślinność 3 Historia 4 Nazwa 4.1 Zmiany nazwy na przestrzeni lat 4.2 Polska nazwa 5 Przypisy 6 Zobacz też 7 Bibliografia 8 Linki zewnętrzne

[edytuj] Topografia

Masyw Gerlacha składa się z kilku wierzchołków. Grań rozpoczyna się od strony północno-zachodniej wierzchołkiem zwornikowym z granią główną – Zadnim Gerlachem (Zadný Gerlach, 2630 m), którego zbocza obniżają się do Przełęczy Tetmajera (Gerlachovské sedlo), za którą wznosi się główny wierzchołek (2655 m). Dalej w grani znajdują się Wyżnie Gerlachowskie Wrotka, wierzchołek Pośredniego Gerlacha, Pośrednie Gerlachowskie Wrotka i Niżnie Gerlachowskie Wrotka. Grzbiet kończy się południowo-wschodnim szczytem Małego Gerlacha (Kotlový štít, 2601 m). Z wierzchołka Małego Gerlacha odchodzą dwa boczne ramiona obejmujące Gerlachowski Kocioł (Gerlachovský kotol).

Masyw Gerlacha góruje nad dolinami:

• od południowego zachodu – Wielicką (Velická dolina)
• od północnego wschodu – Batyżowiecką (Batizovská dolina)
• od południa szczyt Zadniego Gerlacha zamyka Dolinę Litworową (Litvorová kotlina) należącą do systemu Doliny Białej Wody (Bielovodská dolina).

Szczyt ten, nazwany przez Mieczysława Karłowicza królem tatrzańskim (Franciszek Henryk Nowicki przyznał mu "berło gór"), jest dostępny jedynie dla wytrawnych turystów. Najczęściej uczęszczane wejście jest poprowadzone z Doliny Wielickiej przez Wielicką Próbę, dostępny jest także z Doliny Batyżowieckiej przez tzw. Batyżowiecką Próbę – oba szlaki są silnie eksponowane (wejścia turystyczne tylko w okresie letnim w towarzystwie przewodnika). Bazą wypadową jest zwykle hotel górski "Śląski Dom".

[edytuj] Roślinność

W rejonie samego wierzchołka można znaleźć stanowiska 15 gatunków roślin naczyniowych, w tym: dzwonka alpejskiego, złocienia alpejskiego, goryczki przeźroczystej, omiegu kozłowca, situ skuciny i pierwiosnki maleńkiej.

[edytuj] Historia

Pierwsze wejścia turystyczne nie są dokładnie odnotowane. Przypuszczalnie na szczycie byli w 1855 Zygmunt Bośniacki i Wojciech Grzegorzek. Najprawdopodobniej już w 1834 r. na szczycie stanęli – podczas polowania na kozice – Johann Still z czterema towarzyszami. Na pewno weszli na niego austriaccy inżynierowie prowadzący prace kartograficzne w 1868 r. Zimą szczyt zdobyli pierwsi Janusz Chmielowski, Károly Jordán i Klemens Bachleda w dniu 15 stycznia 1905 r.

Przed pomiarami przeprowadzonymi w latach 1837-1838 przez leśniczego Ludwika Greinera za wyższe od Gerlacha uznawano Łomnicę, Krywań i Lodowy Szczyt. Gerlach oficjalnie został uznany za najwyższy szczyt tatrzański dopiero w 1868 roku, choć już 30 lat wcześniej Greiner dokonał dokładnych pomiarów metodą triangulacji, myląc się zaledwie o 3 m.

W 1997 na szczycie ustawiono metalowy krzyż.

[edytuj] Nazwa

[edytuj] Zmiany nazwy na przestrzeni lat

Pierwotna słowacka nazwa szczytu to Gerlach, pochodząca od spiskiej wsi Gerlachov (Gierlachów), zaś bezpośrednio w tym brzmieniu od nazwiska komesa Gerlacha ze Spiskiej Soboty, bądź jego syna, występującego w dokumencie z 1326 r.^[1]

Podczas panowania węgierskiego nad dzisiejszą Słowacją był nazywany po węgiersku Gerlachfalvi csúcs. W późniejszych latach Gerlach po wielokroć stawał się obiektem politycznych rozgrywek. Oto lista znanych oficjalnych i nieoficjalnych nazw góry:

Lata	Nazwa
do 1896	Gerlach (po słowacku i polsku), Gierlach (pol.), Gerlachspitze (po niemiecku), Gerlachfalvi csúcs (węg., oficjalnie) forma Gerlach pierwszy raz pojawiła się w roku 1717 u J. Buchholtza
1896–1919	Franz-Joseph-Spitze (niem.), Ferenc József csúcs (węg.), Štít Františka Jozefa (słow.), Štít Františka Josefa (po czesku) po polsku: Szczyt Franciszka Józefa – zmiana nazwy w 1896 r. z okazji 1000-lecia Państwa Węgierskiego
1919–1923	Gerlach, Gerlachovka (słow.)
od 1923	Štít Legionárov (słow.), Štít legionářů (cz.), Legionáriusok csúcsa (węg.) po polsku: Szczyt Legionistów – zmiana nazwy dla upamiętnienia pomocy czeskich i słowackich legionistów przy powstaniu państwa czechosłowackiego; nazwa nie przyjęła się, ok. 1932 góra na pewno była znów nazywana Gerlachem
do 1939	Gerlach, Gerlachovka (słow.) w okresie międzywojennym w Polsce szczyt bywał też zwany Szczytem Polskim
1939–1945	Slovenský štít (słow.), Slowakische Spitze (niem.), Szlovák csúcs (węg.) po polsku: Słowacki Szczyt
1945–1949	Gerlach, Gerlachovka (słow.)
1949–1959	Stalinov štít (słow.), Stalinův štít (cz.) po polsku: Szczyt Stalina – zmiana nazwy w 1949
od 1959	Gerlachovský štít (słow., cz.), Gerlsdorfer Spitze lub Gerlachspitze (niem.), Gerlach lub Gierlach (pol.), Gerlachfalvi csúcs (węg.)

[edytuj] Polska nazwa

Wskutek wieloletnich zawirowań w nazewnictwie nie można wskazać jedynej poprawnej nazwy w języku polskim. W powszechnym użyciu funkcjonują dwie: Gierlach oraz Gerlach, rzadziej występują też formy Gerlachowski Szczyt, Garłuch, Garłuchowski Szczyt, a także Kotłowy Szczyt, Kocioł. Niejednomyślność co do wskazania prawidłowej formy występuje także wśród badaczy tatrzańskiej historii i etymologii. Witold Henryk Paryski i Zofia Radwańska-Paryska w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej wskazują Gierlach jako jedyną poprawną formę, podkreślając błędność nazwy Garłuch^[2]. Nazwy Gierlach używa konsekwentnie w swoich przewodnikach także Józef Nyka^[3]. Za formą Gerlach opowiada się jednak również wielu znawców Tatr, w tym Władysław Cywiński^[4]. Niestety trudno liczyć na konsensus, sądy wypowiadane przez obie strony często mają charakter kategoryczny.

Także słowniki i encyklopedie są niejednomyślne i pojawiają się w nich, opatrzone różnymi kwalifikatorami (rzadko, dawniej), różne nazwy^[5][6][7].

Kontrowersje wzbudza też odmiana nazwy szczytu. Najczęściej stosowana forma dopełniacza to Gierlacha, Gerlacha, ale występuje też odmiana Gierlachu, Gerlachu.

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• miejsca nazwane imieniem Stalina,
• flora Tatr,
• Tatry Wysokie.

[edytuj] Bibliografia

[edytuj] Linki zewnętrzne

• "Pierwsze wejście na Gierlach" – artykuł Bolesława Chwaścińskiego, Wierchy 1985

p • d • e Najwyższe szczyty Tatr Wysokich, Zachodnich i Bielskich Tatry Wysokie 1. Gerlach (2654 m) • 2. Łomnica (2634 m) • 3. Lodowy Szczyt (2627 m) • 4. Durny Szczyt (2621 m) • 5. Wysoka (2565 m) • 6. Kieżmarski Szczyt (2558 m) • 7. Kończysta (2538 m) • 8. Baranie Rogi (2526 m) • 9. Rysy (2503 m) • 10. Krywań (2494 m) Tatry Zachodnie 1. Bystra (2248 m) • 2. Raczkowa Czuba (2194 m) • 3. Baraniec (2185 m) • 4. Banówka (2178 m) • 5. Starorobociański Wierch (2176 m) • 6. Pachola (2166 m) • 7. Hruba Kopa (2166 m) • 8. Zadnia Kopa (2163 m) • 9. Trzy Kopy (2150 m) • 10. Jarząbczy Wierch (2137 m) Tatry Bielskie 1. Hawrań (2152 m) • 2. Płaczliwa Skała (2142 m) • 3. Szalony Wierch (2061 m) • 4. Zadnie Jatki (2020 m) • 5. Skrajne Jatki (2012 m)